۱۳۸۵-۱۰-۰۹
۱۳۵ سال از زمان احداث عمارت معروف به عشرت آباد که سال ها در پشت دیوارهای نظامی از بازدید و توجه به دور مانده بود می گذرد و اینک پس از ساختن اتوبان صیاد شیرازی رخ نمایان کرده و مردم با عبور از اتوبان می توانند آن عمارت را از پشت دیوارهای پادگان ولیعصر (عج) نظاره گر باشند.
عمارتی که سال های نه چندان دور در میان باغ های قدیمی دیگر تهران ، مانند: باغ نگارستان ، باغ سلطنت آباد و باغ نیاوران احداث شده بود، اکنون رنگ و رو و ابهت خود را از دست داده و گویا اگر گذر یکی از بزرگراه های شهرداری به این اثر تاریخی نمی افتاد مهجوریت این عمارت همچنان باقی می ماند.
به علت نفوذ رطوبت بسیار در پایه های عمارت تنها یک زلزله کم ریشتری می تواند این بنای تاریخی در حال فرسایش را نابود سازد.
آنگونه که ظاهر عمارت عشرت آباد نشان می دهد نگهداری نامناسب خسارت هایی را به بدنه آن وارد کرده است. علی الخصوص موقعیت مکانی این بنا که در پادگان واقع است باعث شده در دوران انقلاب ۵۷ بسیار آسیب ببیند و هنوز هم آثار تیر و گلوله بر دیوارهای آن قابل مشاهده است.
عمارت عشرت آباد در گذشته در چند مرحله مرمت شده و مهم ترین آنها مربوط به سالهای ۱۳۵۳ تا ۱۳۵۵ می باشد.
زمانی که ناصرالدین شاه از اولین سفر خود به فرنگ بازگشت دستور داد تا باغی را بیرون از حصار تهران برای استراحت و تفریح خود در میان قصر قجر همان زندان قصر فعلی و باغ نگارستان که در ضلع شمالی میدان بهارستان واقع است، احداث نمایند. ساختمان اصلی آن مانند شمس العماره بوده و روبروی آن حوض بزرگی به همراه ۱۶ سوئیت جهت اقامت موقت ساخته شده بود.
عمارت کلاه فرنگی عشرت آباد دارای پلان مستطیل شکل است و در چهار طبقه و شبیه بناهای تاریخی اصفهان ساخته شده که دارای معماری ویژه ای است. در بخشهای مختلف آن تزئیناتی از جمله کاشی کاری، گچ بری و مقرنس کاری به چشم می خورد.
مصالح استفاده شده در این بنا عبارتند از: آجر که در قسمتی از نما و سازه اصلی اثر به کار برده شده است. چوب که برای ساخت در و پنجره ها و به عنوان کنترل کننده حرکت های ناشی از زلزله در میان دیوارها به کار رفته است. سنگ که در قسمت های تحتانی به کار رفته و روی آنها تصاویر طبیعی شامل گل و بوته حجاری شده است.
استفاده از دوره های متنوع معماری ایران از جمله قوس های تیزه دار که نقش مهارکننده فشارها را به عهده داشته و علاوه بر انتقال و تقسیم نیرو به جرزها در امر سبک سازی بدنه های فوقانی نیز کاربرد داشته است از ویژگی های این بنای تاریخی است.
قاب های کاشی کاری که بر روی سطوح چهارگانه نما صحنه هایی از مینیاتورهای ایران شامل شکار طبیعت و پرندگان را با کاشی های الوان به رنگهای فیروزه ای، سفید، قرمز، سبز و زرد به نمایش گذاشته اند، از دیگر خصوصیات عمارت عشرت آباد است که در ترکیب با هم تزئینات بیرونی بنا را تشکیل می دهند.
یکی از بخشهای دیدنی این اثر، مقرنس کاری و تصاویر نقاشی شده از گل و بوته بر روی پارچه است که در سقف اتاق های مجاور این برج نصب شده. به گفته کارشناسان، شاید این اولین کاغذ دیواری باشد که ناصرالدین شاه با خود از خارج کشور وارد ایران کرده است که متاسفانه باز هم به علت عدم توجه، قسمت هایی از آن تخریب شده و بخشهای باقی مانده هم در حال از بین رفتن است.
وجود استخر مدور و بزرگ که توسط قنات آبگیری می شده است، ۴۰ اتاق به سبک پلاژهای فرنگی، اتاق و تالارهایی که آینه کاری، گچبری، مقرنس کاری و نقاشی شده اند، ایوان هایی با گچبری های کم نظیر با چشم اندازهای ناب که قله دماوند را در شمال شرقی تهران و دشت ری را در جنوب و رشته کوههای البرز را در شمال، دشت و تپه ماهورهای زیبا را در غرب در چشم انداز خود داشته گوشه ای از معماری این اثر زیباست.
عشرت آباد که روزگاری کاخ ناصرالدین شاه به حساب می آمد به دلیل ویژگی های خاص خود و همچنین امکانات بالقوه و موقعیت منحصر به فردش در ردیف برج معروف پیزای ایتالیا قرار می گیرد. به گونه ای که از فراز طبقه فوقانی این برج می توان لکه های پراکنده تاریخی موجود در شهر از قبیل کاخ صاحب قرانیه ، امام زاده قاسم ، بقعه سرقبر آقا ، شمس العماره ، مدرسه سپهسالار و… را مشاهده کرد.
اما متأسفانه طبق معمول بناهای تاریخی که در محدوده پادگان های نظامی واقع شده اند به علت وضعیت خاص این اماکن کمتر مورد توجه مسئولان قرار گرفته و عمدتا یا در آنها دخل و تصرف شده و یا تخریب.
اگر در حال حاضر برای مرمت و بازسازی این بنای ارزشمند اقدامی فوری صورت نگیرد، نه تنها هزینه مرمت بیشتری نسبت به گذشته خواهد داشت بلکه تا آینده ای نه چندان دور، دیگر از این ساختمان تاریخی اثری باقی نخواند ماند.
این یادداشت در هفته نامه اقتصادی، اجتماعی، فرهنگی نگاره منتشر شده است.
